سال ۱، شماره ۱۱۴ (۶ محرم ۱۳۲۸/ ۱۸ ژانویه ۱۹۱۰)، ص ۴. نطق معارف‌پرورانه نطقی است که مدیرۀ مدرسۀ ام‌المدارس در مجلس امتحان خوانده است: خداوند جلت عظمته در فصل علم میفرماید لا[هل] یستوی الذین یعلمون و الذین لایعلمون و نیز میفرماید (انما یخشی الله من عباده العلماء) رسول اکرم صلی‌الله علیه و آله و سلم میفرماید (علماء متی افضل من انبیاء بنی اسرائیل) و نیز می‌فرماید (فضل العالم علی الجاهل کفضلی علی ادنی منکم) و در تأکید تحصیل علم می‌فرماید (اطلبو العلم ولو بالصین) و (طلب العلم فریضه علی کل مسلم و مسلمه) حالا خواهش‌مندم از خواتین عظام که قدری در منشأ فضیلت و سر این شرافت تدقیق و تحقیق فرمایند که این همه اصرار و تأکید در وجوب تحصیل علم چراست و این همه فضیلت و شرافت از کجاست. وقتیکه وجدان خود را حکم قرار دادیم ببداهه عقل خواهیم یافت که کلید خزائن سعادت دارین و مفتاح کنوز فلاح کونین فقط علم است و انسان تنها بواسطۀ علم میتواند برفع تمام حوائج خویش کامیاب شود و فقط بذریعۀ علم می‌تواند تمدن خود را ترقی بدهد و تکمیل نماید و اصول تهذیب اخلاق و تدبیر منزل و سیاست مدن را استوار نماید و منحصرا طفیل علم می‌تواند شرف و ناموس و مال و جان و دین خود را محافظت و محارست نماید بالاخره تمام جزئی و کلی امورات دنیوی و اخروی موکول بر علم است و شخص بی‌علم در حکم اموات و عداد جماد است بواسطۀ علم ترکستان و قفقاز از ما سلب شد به زور علم هندوستان بان عظمت که دارای دویست و شصت میلیون یا پانصد و بیست کرور نفوس است از ما منتزع گشت و هکذا مصر و یونان و کرید و سیسیل و اسپانیول و و و و و [در اصل متن] تشریفات را بردند و بشرق دست علم نصف بیشتر ایران موطن اصلی ما و نیاکان ما را بلعیدند و در شرف اتخاذ مابقی میباشند الحاصل از میامن و برکات علم اروپائیان شرف تفوق و سلطۀ خود را بر تمام اهالی کره مدلل و مبرهن داشتند و از نحوست و شأمت جهل است که ما خود را در قبال انها مثل سبطی در جنب قبطی و بندۀ زرخرید در مقابل آقای فعال مایرید محتاج حقیقی و ذلیل واقعی و سائل بکف ساختیم امروز اگر رأی اروپائیان بترک مراودۀ ما قرار بگیرد ما در چه حال خواهیم بود بلی هیچ نخواهیم داشت حتی کفن مردهای [مرده‌های] خود را آیا ای اخوات دینی و خواهرهای وطنی هنوز برای فلاکت و فقر و مسکنت و ذلت و اسارت ما مسلمانان عموما ایرانیان فلکزدگان خصوصا حدی و انتهای نرسیده و ما بجز معیشت ضنکا و حیات نکرا سهمی و نصبی نداریم و وقت بیداری و تنبه ما نرسیده و آیا نسبت این احقاق و موجب این اذهاق و اخلاق را العیاذ بالله بخدای عادل میدهیم یا خود را علت و باعث میدانیم یقینا (هرچه هست از قامت ناساز بی‌اندام ماست) خوب شاید بعضی را گمان باشد که اهالی اروپا از سنخ و جنس ما نیستند لهذا خیال همسری با ایشان از محالات است اولا این اشتباه صرف و ناشی از قصور فهم و عدم تعمق است ثانیا بفرض تسلیم در خصوص ژاپونیها چه میفرمائید لااقل از خواهران اسیائی ژاپونیها کسب غیرت و درک حمیت و در تحصیل علوم و صنایع بایشان تأسی و تشعیر ذیل نمائید مادام اویاما در جواب مکتوب خانمهای انگلیسی مینویسد میان ژاپونیها هیئت خیریۀ متعدد از زنان تشکیل شده در بهار گذشته از صبح ساعت هفت تا شام ساعت پنج لاینقطع کار میکردند آخر از برکت ضرورت مجبور شدیم چند ساعت علاوه نمائیم تا امروز در ژاپون در درجۀ اول یکصد و پنجاه هزار عورات جهت بیمارخانها و زخم‌بندی و رسیده‌گی بمجروحین و معلولین جراحیه و طبیبه تربیت کرده‌ایم که نیکو بوظیفۀ خود مشغول‌اند و فعلا بیست هزار زنان در دست داریم که حاضرند عنقریب امتحان داده ملحق به بیمارخانها شوند و امروز اعضای هیئت معاونین زنان ژاپون به دویست و پنجاه هزار رسیده سوای این هیئت بسیاری هستند که به معلولین میدان جنگ هماره معاونت می‌کنند ـ پس شماها گمان نکنید که هر محاربه فقط راجع بمردان است و به نسوان ابدا ارتباطی و مدخلیتی ندارد اما ترقی معارف ژاپونیان دنیا را بحيرت انداخته سی سال قبل یکباب مکتب باصول جدید نداشتند امروز شصت و شش هزار و پانصد مکتب دارند سی سال قبل نمیدانم چند روزنامه داشتند اما امروز یومی و هفتگی و ماهی هفتهزار جریده دارند. القصه برای کشف غیرت و حمیت ژاپونیها همین یکمثال کافی و وافی است. شخصی بقصد دفاع از وطن و نیل بدرجه سعادت شهادت خواست خود را داخل سربازهای داوطلب نماید چونکه مادر پیرش بجز این پرستاری نداشت حکومت قبول نکرد از این یأس بسیار اندوه‌گین و افسرده خاطر گشت در زاویه خانه مشغول نوحه و ندبه شد که افسوس وجود مادر مانع درک سعادت شد مادر غیور شنید و از کیفیت آگاه گشت فورا بیک دشنه قلبگاه خود را درید و فریاد کرد ای پسر نجیب من مانع را از میان برداشتم حالا بشتاب و فیض شهادت را دریاب این است انموذجی از حالت غیرت نسوان ژاپونیها زنده باد خانمهای وطن‌پرست ژاپونیها و نیز باید دانست که اهمیت تربیت و تعلم طایفه اناث بیش از رجال است زیرا که تربیت مردان منوط بر تربیت زنان و پرستاران است الحاصل شما خواتین مکرمه و خانمهای محترمه باید جدی وافی و جهدی کافی در تحصیل علوم و نشر معارف بفرمائید و از هرگونه مساعدت و همراهی و تشویقی یدا و لسانا قدما درهما قولا و فعلا ظاهرا و باطنا در نشر و ترویج این مقصود مقدس مسامحه و مداهنه جایز نشمارید تا حریت و مساوات و مواخات در وطن ما کاملا برقرار شود و ما هم دارای آن تمدن و حیات بشویم که اروپائیها هستند و نیز از مدیره‌های معظمه و رؤسای محترمه مدارس متمنی است که در تحسین و تکمیل پروگرام و طرز تعلیم اقدام تام و اهتمام کامل معمول دارند تا تسهیل طرق تحصیل برای بنات وطن و ترقیات سریعه برای محصلات مکرمات فراهم آید و اسعاف این مقصد و امحاج این مطلب را از الطاف ربانی و توفیقات یزدانی خواستگاریم آمین یا رب‌العالمین (اندکی با تو بگفتم غم دل ترسیدم که دل‌آزرده شوی ورنه سخن بسیار است) زنده باد حجج اسلام و مجاهدین حقیقی! پاینده باد ایران و شورای ملی! نیست باد بدخواهان و معاندین وطن! شاد باد ارواح شهدای وطن! خادمه وطن رئیسه مدرسه عالی